ΘΕΜΑ Δ’ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ “Αποκωδικοποίηση του β ζητούμενου”

ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΤΟ PDF

Το β΄ ζητούμενο της παραγωγής λόγου, συνήθως απαιτεί από τους μαθητές να προσεγγίσουν την απάντησή τους με τρόπο βιωματικό, από μια προσωπική σκοπιά. Εκτός από την προσωπική άποψη, ζητείται συνήθως ο ρόλος της νέας γενιάς ή των φορέων αγωγής και κοινωνικοποίησης στην αντιμετώπιση ενός φαινομένου.

• Πολλές φορές ζητείται προσωπική τοποθέτηση, κατάθεση ατομικού βιώματος. Η προσωπική σκοπιά είναι καθαρά υποκειμενική, γι’ αυτό και κάθε απάντηση είναι αποδεκτή. Ωστόσο, είναι απαραίτητο η κάθε πρόταση – επιχείρημα να συνδέεται με το ζητούμενο άμεσα και να τεκμηριώνεται επαρκώς.

 

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το θέμα των Πανελλαδικών του 2024: «Στο Κείμενο 1 διατυπώνεται η θέση ότι τα ταξίδια αποτελούν «τον πλέον ενδεδειγμένο τρόπο ψυχικής εκτόνωσης και αναζωογόνησης του κάθε ανθρώπου». α) Συμφωνείτε ή διαφωνείτε με την παραπάνω θέση της συντάκτριας και γιατί; β) Εσείς, ποιους τρόπους επιλέγετε, για να αναζητήσετε την προσωπική σας ηρεμία και ισορροπία και για ποιους λόγους κάνετε αυτές τις επιλογές; Αξιοποιώντας δημιουργικά τα Κείμενα 1 και 2 να παρουσιάσετε τις απόψεις σας σε άρθρο 350-400 λέξεων, που θα δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα του σχολείου σας.

 

 

Το β ζητούμενο απευθύνεται προσωπικά στον μαθητή, ο οποίος καλείται να αναφέρει τρόπους που επιλέγει για την αναζήτηση της προσωπικής του ηρεμίας. Κάθε απάντηση είναι ορθή, αρκεί να τεκμηριωθεί. Θα πρέπει, λοιπόν, ο μαθητής να προτείνει διαφορετικούς τρόπους αναζήτησης της προσωπικής ηρεμίας χωρίς να επαναλαμβάνει παρεμφερείς και να πείσει τον αναγνώστη – βαθμολογητή ότι οι τρόποι αυτοί συμβάλλουν πράγματι στην κατάκτηση της προσωπικής ηρεμίας.

Πιθανά λάθη:

α) οι αναφορές σε δραστηριότητες που είναι συναφείς μεταξύ τους, πχ αθλητισμός/ τρέξιμο/ γυμναστήριο.

β) η ελλιπής τεκμηρίωση, η αναφορά στη γενικότερη αξία ή ψυχαγωγική διάσταση των δραστηριοτήτων χωρίς να θίγεται η συμβολή τους στην κατάκτηση της προσωπικής ηρεμίας.

 

Για παράδειγμα:

(ΛΑΘΟΣ!) Για την κατάκτηση της προσωπικής μου ηρεμίας επιλέγω το τρέξιμο. Είναι ένας τρόπος να διατηρώ την καλή φυσική μου κατάσταση και να έχω ενέργεια και καλή διάθεση. Άλλωστε, ο αθλητισμός είναι μέσο κοινωνικοποίησης και ευεξίας.

(ΣΩΣΤΟ!) Για την κατάκτηση της προσωπικής μου ηρεμίας επιλέγω το τρέξιμο. Αυτή η μορφή άσκησης με απαλλάσσει από το άγχος και την πίεση των καθημερινών μου υποχρεώσεων, δίνοντάς μου μια ευκαιρία να αποβάλλω την ένταση της μέρας. Είναι μια ευκαιρία ενδοσκόπησης και προσωπικού χρόνου με τον εαυτό, που πάντα με ηρεμεί.

 

ΠΡΟΣΟΧΗ!!!

• Είναι σημαντικό σε μια τέτοια περίπτωση ο μαθητής να είναι ειλικρινής και να μην προσπαθεί να εντυπωσιάσει τον βαθμολογητή. Εκτιμάται η αυθεντικότητα.
• Και εδώ βρίσκει εφαρμογή το μοντέλο οργάνωσης του επιχειρήματος: Τι;/ Πώς ή γιατί;/ Με ποιο αποτέλεσμα;
• Όταν ζητείται η προσωπική γνώμη, στο β΄ ζητούμενο υπάρχει η άμεση απεύθυνση στον μαθητή με την αντωνυμία «Εσείς».
• Είναι, επίσης, πιθανό να ζητηθεί ο ρόλος της νέας γενιάς στην αντιμετώπιση ενός φαινομένου. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των θεμάτων των του 2023 και των επαναληπτικών εξετάσεων του 2022.

 

Συγκεκριμένα, το 2023 το β ζητούμενο είχε ως εξής:

β) εσείς, ως νέα γενιά, μπορείτε να συμβάλλετε έμπρακτα στην επίτευξη της ισότητας των φύλων;

Ανάλογα, στις επαναληπτικές εξετάσεις του 2022 ζητήθηκε ο ρόλος της νέας γενιάς στην αντιμετώπιση της οικολογικής καταστροφής:

β) Πιστεύετε ότι η δική σας γενιά θα μπορούσε να εξασφαλίσει ένα βιώσιμο μέλλον για τον πλανήτη;

Όταν ο μαθητής προτείνει τη συμβολή της γενιάς του στην αντιμετώπιση ενός προβλήματος, είναι σημαντικό να προτείνονται ρεαλιστικοί τρόποι αντιμετώπισης, που είναι εφικτό να πραγματοποιηθούν από τους νέους.

 

Οι άξονες στους οποίους μπορεί να κινηθεί ο μαθητής είναι οι εξής:

• Η συμμετοχή στα κοινά. Είναι σημαντική η συμμετοχή στην εκλογική διαδικασία και τον δημόσιο διάλογο, η άρθρωση πολιτικού λόγου και η άσκηση κριτικής στους φορείς εξουσίας. Οι νέοι πρέπει να αναλαμβάνουν πολιτική δράση με τη συμμετοχή τους σε ειρηνικές πορείες, διαμαρτυρίες και δράσεις ακτιβισμού. Έτσι, αναλαμβάνουν την πολιτική τους ευθύνη και καθίστανται συνδημιουργοί του μέλλοντός τους, θωρακίζοντας τη δημοκρατία.
• Η εθελοντική δράση και η κοινωνική προσφορά, μέσα από τη δραστηριοποίηση σε μη κυβερνητικές οργανώσεις και εθελοντικές ομάδες. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η κοινωνική συνοχή, αμβλύνονται τα χάσματα και αναβαθμίζεται η ποιότητα ζωής των ανθρώπων ενώ διασφαλίζεται η βιωσιμότητα του περιβάλλοντος.
• Η ορθολογική αξιοποίηση των δυνατοτήτων που παρέχει το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ένα ισχυρό «όπλο» στα χέρια των νέων. Ευνοείται η άρθρωση προσωπικού λόγου, η άσκηση κριτικής στους φορείς εξουσίας και η ενημέρωση της κοινής γνώμης μέσα από κοινοποιήσεις και αναρτήσεις. Παράλληλα, διευκολύνεται ο σχηματισμός κοινοτήτων και η επαφή με νέους από άλλες χώρες.
• Ωστόσο, καμία συλλογική δράση δεν είναι αποτελεσματική, αν δεν συνοδεύεται από την υιοθέτηση μιας ανάλογης στάσης ζωής. Άλλωστε, η αλλαγή ξεκινά πρώτα από τον ίδιο μας τον εαυτό. Είναι απαραίτητο η νέα γενιά να είναι ευέλικτη και προσαρμοστική, να διέπεται από αξίες και ιδανικά, να υιοθετεί έναν τρόπο ζωής ολιστικό και ολιγαρκή, να προβαίνει σε αυτοκριτική και να αγωνίζεται να κατακτήσει την καλύτερη εκδοχή του εαυτού της. Έτσι και ο κόσμος μας γίνεται καλύτερος.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το θέμα των εξετάσεων του 2021: Σε μια νεανική ιστοσελίδα δημοσιεύονται τα Κείμενα 1 και 2 και καλείσαι, αφού τα μελετήσεις, να απαντήσεις με ένα άρθρο (350-400 λέξεις), στην ίδια ιστοσελίδα, στα παρακάτω ερωτήματα: α) Με ποια εφόδια πιστεύεις ότι θα μπορέσεις να αντιμετωπίσεις τον κόσμο στην περίπτωση που επιβεβαιωθούν οι ανησυχίες που περιγράφονται στην παράγραφο 2 του Κειμένου 1; β) Με ποιες συγκεκριμένες δράσεις, κατά τη γνώμη σου, θα μπορούσατε εσείς οι νέοι να βελτιώσετε τον κόσμο;

Πολύ σημαντικό να προσέξουμε τη διαφοροποίηση μεταξύ των ζητουμένων. Τα «εφόδια» είναι αξίες, ποιότητες που διαθέτει κάποιος. Οι «δράσεις» είναι πράξεις, ενέργειες. Η αλληλεγγύη και ο αλτρουισμός είναι εφόδια, ενώ ο εθελοντισμός είναι δράση, η έμπρακτη απόδειξη και εφαρμογή της αλληλεγγύης.

• Προκειμένου να προσδιορίσουμε τα εφόδια, είναι καλό να σκιαγραφήσουμε τον χαρακτήρα των σύγχρονων κοινωνιών, τις απαιτήσεις, τις απειλές και τους κινδύνους που ελλοχεύουν σε αυτές. Ποιες είναι οι σύγχρονες προκλήσεις;

Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι παγκοσμιοποιημένες, έχουν καταργηθεί τα σύνορα μεταξύ τους, είναι ελεύθερες οι μετακινήσεις των ανθρώπων, η διακίνηση των προϊόντων, επικρατεί πολυπολιτισμικότητα. Βέβαια, αυτή η δυνατότητα επιτρέπει μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών και ευνοεί την ενίσχυση των μεταναστευτικών ρευμάτων, γεγονός που οδηγεί σε πληθυσμιακές ανακατατάξεις και εκδήλωση φαινομένων ξενοφοβίας και ρατσισμού.

Κυριαρχούν η τεχνολογία και η πληροφορία,  ενώ η τεχνητή νοημοσύνη διέπει όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Παρατηρείται ένας καταιγισμός πληροφοριών, οι πηγές ενημέρωσης πολλαπλασιάζονται, η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία και υπάρχουν φαινόμενα fake news, παραπληροφόρησης και προπαγάνδας.

Η αγορά εργασίας είναι ρευστή και διαρκώς μεταβάλλεται, εμφανίζονται νέοι επιστημονικοί κλάδοι και επαγγελματικές ειδικότητες, παραδοσιακά επαγγέλματα εκλείπουν, κυριαρχούν ο αυτοματισμός και οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης, υποκαθίσταται ο ανθρώπινος παράγοντας στην εργασία, διαπιστώνεται η όξυνση της ανεργίας (τεχνολογική ανεργία).

Εκδηλώνεται οικολογική καταστροφή με ρύπανση του φυσικού και αστικού χώρου, μόλυνση των υδάτων και επιβάρυνση της ατμόσφαιρας, υπάρχει ενεργειακή και επισιτιστική κρίση, εκδηλώνονται ακραία καιρικά φαινόμενα. Είναι εμφανής η εκδήλωση νέων ασθενειών, η εξάντληση των φυσικών πόρων και πηγών ενέργειας, η λειψυδρία και η ερημοποίηση περιοχών που είναι πλέον μη βιώσιμες, με αποτέλεσμα τη μετανάστευση για περιβαλλοντικούς λόγους.

Στο πλαίσιο της αστικοποίησης οι κοινωνίες γίνονται απρόσωπες, η ανωνυμία οδηγεί στη μαζοποίηση, οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων διέπονται από ανταγωνισμό, είναι τυπικές και, πολλές φορές εχθρικές, ενώ συχνά είναι τα φαινόμενα βίας, παραβατικότητας και εκφοβισμού. Από την συνθήκη αυτή δεν μένουν ανεπηρέαστοι οι έφηβοι, που καταφεύγουν στην άσκηση βίας και παραβατικότητας, ακόμα και στον σχολικό χώρο (σχολικός εκφοβισμός).

Η πολυπολιτισμικότητα και η ελεύθερη έκφραση της διαφορετικότητας δημιουργούν αντιδράσεις και φόβο απέναντι στο διαφορετικό, εκδηλώνονται διακρίσεις και φαινόμενα ρατσιστικής βίας, τα οποία ενισχύονται από  τα διάφορα στερεότυπα που αναπαράγονται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης.

Τα κράτη υιοθετούν επεκτατικές πρακτικές, οι πολιτικές που εφαρμόζονται είναι απάνθρωπες και αμβλύνεται το κράτος πρόνοιας. Παράλληλα, είναι έντονες οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων με κυρίαρχο αυτό της ιδιωτικότητας. Τα προσωπικά δεδομένα είναι διαφανή και ενισχύεται η κατόπτευση της προσωπικής μας ζωής με εύλογο πρόσχημα την ασφάλεια. Παρατηρούνται, επίσης, παραβιάσεις στα εργασιακά δικαιώματα, αφού η παγκοσμιοποίηση ευνοεί τις πρακτικές των μονοπωλίων και οδηγεί σε εξάντληση των εργαζομένων, ενώ παρατηρείται άνιση κατανομή του πλούτου σε βάρος των χωρών του Τρίτου κόσμου.

Είναι εμφανής η κρίση θεσμών και αξιών, η έλλειψη σεβασμού και αλληλεγγύης. Κυριαρχεί ο ατομικισμός, η απουσία συλλογικότητας και η αδιαφορία για το κοινό καλό. Η παθητικοποίηση και η αποχή από τα κοινά ενισχύει φαινόμενα λαϊκισμού και διαφθοράς και θέτει σε κίνδυνο τη δημοκρατία. Άλλωστε, η τεχνητή νοημοσύνη και οι εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας και της Γενετικής εγείρουν ηθικά διλήμματα.

Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι απόλυτα τεχνοκρατικό και παρωχημένο, με αποτέλεσμα την απόλυτη εξειδίκευση και την απουσία καλλιέργειας δεξιοτήτων. Οι μαθητές είναι εντελώς απροετοίμαστοι για τις νέες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσουν στην ενήλικη ζωή τους, η έλλειψη κριτικής ικανότητας τους καθιστά ευάλωτους στην παραπληροφόρηση και την προπαγάνδα και στερούνται ψηφιακών δεξιοτήτων.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ιδανικό περιβάλλον για εφαρμογή της προπαγάνδας, επιρροές από σαθρά πρότυπα που προωθούν τον καταναλωτισμό (influencers), τη θεοποίηση της εξωτερικής εμφάνισης, την αναπαραγωγή στερεοτύπων και την εκδήλωση της ρητορικής μίσους.

Κυριαρχεί η πνευματική και πολιτιστική παρακμή με την εμπορευματοποίηση της τέχνης, την απομάκρυνση από τις πνευματικές δραστηριότητες, την υποκουλτούρα, την κυριαρχία ενός πολιτισμού τεχνοκρατικού που οδηγεί σε εξάρτηση από την τεχνολογία και παράλληλη αδιαφορία για το πνεύμα. Αξίζει ν’ αναφερθεί ότι μορφές τέχνης συχνά καθίστανται φορείς προώθησης αρνητικών προτύπων συμπεριφοράς, που συνδέονται με την αλλοτρίωση των νέων και την όξυνση φαινομένων κοινωνικής παθογένειας. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η τραπ μουσική, η οποία συνδέεται με την κουλτούρα της βίας και των όπλων, στηρίζεται στον υλιστικό ευδαιμονισμό και προάγει την σεξιστική συμπεριφορά με την εργαλειοποίηση και υποτίμηση της γυναίκας, καθώς και τα γκράφιτι, τα οποία συχνά είναι κακόγουστα και συνιστούν πράξεις βανδαλισμού.

 

Εφόδια που πρέπει να διαθέτουν οι νέοι σήμερα:

 

Πνευματικά: κριτική σκέψη και αντίληψη που επιτρέπει τη λήψη ορθών αποφάσεων και την αξιολόγηση της ορθότητας των παρεχόμενων πληροφοριών με αποτέλεσμα την αποφυγή της χειραγώγησης. Η φαντασία και η δημιουργικότητα ευνοούν την καινοτομία και η ενασχόληση με τον πνευματικό πολιτισμό σε συνδυασμό με τη σφαιρική γνώση, αποτρέπει τη μονομέρεια της εξειδίκευσης.

Πολιτικά: πολιτική συνείδηση και δημοκρατικό ήθος, η οποία ευνοεί τις διεκδικήσεις και καθιστά τους ανθρώπους συνδημιουργούς του μέλλοντός τους, εδραιώνοντας τη δημοκρατία.

Κοινωνικά: κοινωνικές δεξιότητες όπως η συνεργασία και η ομαδικότητα, η ατομική και κοινωνική υπευθυνότητα, η υποταγή της ατομικότητας σ’ έναν κοινό στόχο, στοιχεία που ευνοούν τη συλλογικότητα και την ενισχύουν την κοινωνική συνοχή.

Ηθικά/ Ψυχολογικά: ηθικές ποιότητες και ανθρωπιστικές αξίες, ευνσυναίσθηση και ανεκτικότητα, σεβασμός, αυτοσεβασμός, νηφαλιότητα και ψυχική ανθεκτικότητα, αυτοπεποίθηση. Τα στοιχεία αυτά επιτρέπουν τη διατήρηση της ανθρωπιάς, της ατομικής ταυτότητας, της μοναδικότητας και οδηγούν στην αυτογνωσία και την αυτοβελτίωση.

Επαγγελματικά: επαγγελματικές δεξιότητες, διαρκής κατάρτιση και δια βίου μάθηση, ψηφιακός γραμματισμός, καινοτομία και ευελιξία καθιστούν τους εργαζομένους αποτελεσματικούς και ανταγωνιστικούς, ικανούς να προσαρμόζονται στη διαρκώς εξελισσόμενη αγορά εργασίας, να επιτυγχάνουν την επαγγελματική βιωσιμότητα και ν’ αποφεύγουν την απειλή της τεχνολογικής ανεργίας.

Είναι, επίσης, σημαντικά εφόδια η οικολογική συνείδηση, η ολιγάρκεια και το φιλειρηνικό πνεύμα που όχι μόνο διασφαλίζουν τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος και τη διαφύλαξη των φυσικών πόρων για τις επόμενες γενιές, την απαγκίστρωση από τον υλιστικό ευδαιμονισμό και τη διεκδίκηση της ειρήνης και σταθερότητας σε έναν κόσμο που απειλείται διαρκώς από συγκρούσεις και εκρήξεις βίας.